Azerbaycan’da Halvetiye Tarikatının Kurucusu Pir Ömer’in Türbesi Bulundu

Dr. Fariz Khalilli
Tarih Haziran 18, 2020, 9:39 pm
7 mins

Azerbaycan  Milli Bilimler  Akademisi Arkeoloji ve Etnoğrafya Enstitüsü’nun professor Gafar Cebiyev’in başkanlığındaki kazı ekibi Şamahı ilinin Avahıl köyü alanındaki Ömer Sultan türbesinde arkeoloji karaştırmalar yapmıştır. Arkeolojik araştırmalar Haydar Aliyev Fon’unun desteği ve özel projesi kapsamında devam ettirilmiştir. Araştırmalar sonucunda Azerbaycan tasavvuf geleneğinin önemli kolu olan Halvetiye tarikatının kurucusu Pir Ömer Avahıli Şirvani’nin türbesi tesbit edilerek öğrenilmiştir.

5×5 metre boyutunda olan türbe yontulmuş çay ve kaya taşlarından yapılmıştır. Türbenin kuzey duvarlarının daha iyi korunmuş kısmında yükseklik 2,1 metre, kalınlık 0,9 metredir. Türbenin güney kısmı boyunca doğu-batı yönünde uzanan mezar odasının genişliği 0,9 metre, uzunluğu 2,1 metredir. Mezar odasının üzeri büyük kaya parçalarıyla kapatılmıştır. Mezardan kuzeye taraf olan zeminin genişliği 1,9 metre, uzunluğu 3,2 metredir. Zeminin kuzey kenarı boyunca ziyaretcilerin oturarak zikir yapması için özel oturma yeri örülmüştür. Türbenin güney duvarının ortasında genişliği 0,5 metre, sağlam kalmış kısımda yüksekliği 0,8 metre olan kemerli niş vardır. Nişin dış tarafında, güney duvarı karşısında ortaya çıkarılan, selçuklu zinciriyle kaplanan mihrap tasvirli hatıra taşı da Pir Ömer’in mezarına aittir.

Türbenin batı duvarı ceviz ağacının çürümekte olan koğuşu ile kaplanmaktadır. Zaman zaman ağacın kökleri türbenin batı ve kuzey duvarlarını sıkarak önemli ölçüde yıkmıştır. Araştırma zamanı Pir Ömer’in böyle bir ağacın koğuşunda zikir yapması olayına ait geniş yayılmış menkibelerin bilimsel değerini hesaba katan kazı ekibi ağaca dokunmamıştır. Bu sebeptende türbenin batı duvarı tam olarak açılmamıştır. Oradan yalnız yüz üstü düşmüş türbe kitabesini almak mümkün olmuştur. Kitabenin türbenin kuzey-batı kıyısında, türbe içinde zeminin orayla alakalı olduğunu ve türbenin batı dış tarafında taşla döşenmiş kaldırımı hatırlatan zeminin varlığı kapı yerinin orada olduğunu göstermektedir.

Araştırma zamanı türbe içerisi ve etrafından Halvetiye tarikatına, onun kurucusu Pir Ömer’e ait bilimsel önem taşıyan artefaktlar ortaya çıkmıştır. Bu buluntular içinde olan özellikle Pir Ömer’e ait mezar ve türbe kitabesi çok ilginçtir. Türbe kitabesinden belli oluyorki, PirÖmer 1409. yılının temmuz ayında vefat etmiştir. Kitabeden Pir Ömer’in Halvetiye tarikatının kurucusu ve tarikat sahiplerinin azizi olduğu anlaşılmaktadır. Kitabede hem de Pir Ömer’e“Şeyh”, “Zahid”, “Abid” gibi kelimelerle hitap edilmektedir. Sade sülüs hattıyla yazılmış Arapça olan kitabede Türkçe kelimelerinde yer alması ilginçtir.

Türbenin  etrafından daha birkaç kitabe bulunmuştur. Bu kitabelerden biri Sultan Bayezid’in neslinden olan Şeyh Celile, diğeri Şeyh Celil’in oğlu Allahvermiş’e aittir. Tarihi kaynaklardan da bilindiği gibi, Sultan Bayezid Pir Ömer’in halifelerinden biri olan Bayezid Pirani’dir. Onun neslinden olan Şeyh Celilise XVIII. Yüzyılın sonu–XIX. Yüzyılın başlarında yaşamış Halvetiye tarikatının takipçilerinden olmuştur. Bu da XIV. Yüzyılın ortalarında oluşan Avahıl Halveti hanegahının XIX. Yüzyılın başlarına kadar devamlı faaliyet gösterdiğini kanıtlamaktadır.

Kazı zamanı alanda birbirine yakın olan birçok müslüman mezarları da ortaya çıkarılmıştır. Mezarlardan birinin kitabesinde Kuran-iKerim’in “Ğafir” suresinin 16. ayeti yazılıdır: “Bu gün hakimiyet kimindir? Vahid ve Kahhar olan Allah’ın”.

Arkeolojik araştırmalar zamanı türbenin içinden ve etrafından Halvetiye tarikatı ile alakalı ritüellere ait olduğu düşünülen diğer artefaktlar da ortaya çıkarılmıştır. Buraya taş kaseler, seramik ve para örnekleri aittir.

Bilindiği gibi, ilk olarak Avahıl’da oluşan, Şirvan’da ve tüm Azerbaycan’da gelişme sureci geçen Halvetiye tarikatı daha sonra Avrupa, Asya ve Afrika’nın hüdutları içinde de geniş yayılmıştır. Orta çağ Azerbaycan multikültürel değerlerinin açık örneği olarak oluşma ve gelişme döneminde Şirvanşahlar devleti tarafından destek alan Halvetiye tarikatını daha sonra Timurlu, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Osmanlı, Mısır Memlükleri gibidevrin büyük devletleri de himaye etmişler. Göründüğü gibi, Halvetiye tarikatı çağdaş dünyamızın geniş bir coğrafi alanını kapsamakta ve onun bir çok taraftarları bugünde kalmaktadır.

Belirtmek istiyoruz ki, 25 Mayıs’ta Cumhurbaşkanı Sayın İlham Aliyev ve Cumhurbaşkanı yardımcısı Mihriban Aliyeva Şamahı iline yaptıkları sefer zamanı Pir Ömer Sultan türbesinde olmuş, orada yapılan arkeoloji karaştırmalarla ilgilenmişler. Sayın Cumhurbaşkanı Pir Ömer Sultan türbesinde yapılan araştırmaların devam ettirilmesi ve restore edilmesiyle ilgili gereken kurumlara görev ve önerilerini vermişlerdir. İnanıyoruz ki, Pir Ömer türbesinin ortaya çıkarılması, konservasyon yapılması, yapılan arkeolojik kalıntılar üzerinde hatıra abidesinin yapılması ve etrafının yenilenmesi Türk ve İslam dünyasının Azerbaycan’a olan ilgisini daha da arttıracaktır.

One Comment to: Azerbaycan’da Halvetiye Tarikatının Kurucusu Pir Ömer’in Türbesi Bulundu

  1. Avatar

    TİKA

    Haziran 20th, 2020

    Projenin finansmanını sağlayan TIKA’dan hiç bahsetmemişsiniz.

    Cevapla

Yorumlar

  • (not be published)